Witajcie na stronie:

380 LECIA lokacji SWARZĘDZA

Szanowni Państwo!

Rok 2018 to dla nas wszystkich czas bardzo wyjątkowy i ważny. Wyjątkowy ponieważ cała Polska świętować będzie setną rocznicę odzyskania niepodległości, ważny, bo to także jubileusz 380-lecia naszego miasta. W 1638 roku Swarzędz otrzymał prawa miejskie i przez stulecia pielęgnował swoją wielonarodowość, rozwijał się terytorialnie, gospodarczo i kulturowo.
Serdecznie zapraszam mieszkańców miasta i gminy do wspólnego świętowania, ale również konstruktywnej współpracy przy realizacji jubileuszowych wydarzeń. Uczynimy wszystko, aby 380-lecie lokacji Swarzędza uczcić w sposób pożyteczny, godny i niezapomniany.

Jubileuszowi lokacji naszego miasta towarzyszyć będą inne uroczystości. Najważniejsze z nich to:
100-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości – uroczyste, swarzędzkie obchody
100-lecie wybuchu Powstania Wielkopolskiego i upamiętnienie swarzędzkich powstańców
865-lecie Wierzenicy
60-lecie Spółdzielni Mieszkaniowej w Swarzędzu

Serdecznie pozdrawiam

Marian Szkudlarek
Burmistrz Miasta i Gminy Swarzędz

OŚ CZASU

1621

Zawarcie umowy ze starszyzną żydowską z Poznania

1638

Akt lokacyjny Swarzędza

1653

Powstaje cech w Swarzędzu

1834

Powstanie pierwszej szkoły ludowej

1836

Ukończenie budowy świątyni ewangelickiej

1860

Ukończenie budowy ratusza

1887

Budowa linii kolejowej

1894

Powstanie Towarzystwa Przemysłowego w Swarzędzu

1901

Ogród Zdrojowy Hermana Marco

1906

Strajk dzieci swarzędzkich

1907

Powstanie ochotniczej straży pożarnej

1910

Budowa wieży ciśnień i gazowni miejskiej

1918

Powstanie Wielkopolskie w Swarzędzu

1919

Pierwszy polski burmistrz Swarzędza

1929

Powstaje najnowocześniejsza fabryka mebli w kraju

1934

Zmiany administracyjne dotyczące Swarzędza

1934

I Targi Meblowe

1937

Podłączenie Swarzędza do sieci elektrycznej

1939

Początek okupacji hitlerowskiej

1945

Zakończenie okupacji hitlerowskiej

1952

Powstanie Swarzędzkiej Fabryki Mebli

1958

Powstanje Spółdzielnia Mieszkaniowa

SPRAWDŹ

Zobacz co się dzieje z okazji jubileuszu.

Komitet honrowy
Wydarzenia
historia
kalendarium
wYDAWNICTWA
multimiedia
bądź na bieżąco z wiadomościami

Synagoga w Swarzędzu

1621

Właściciel wsi Swarzędz Zygmunt Grudziński (żyjący w latach ok. 1568-1653) zawiera umowę ze starszyzną żydowską z Poznania. W myśl umowy Żydzi z przeludnionej dzielnicy żydowskiej mogą osiedlać się w Swarzędzu. Właściciel zapewnia im bardzo korzystne warunki (m.in. postawienie na własny koszt 32 drewnianych domów mieszkalnych, z których każdy składałby się przynajmniej z dwóch izb i czterech komór). Żydzi otrzymują także prawo do wybudowania synagogi i cmentarza. Dzięki temu we wsi mogła powstać niezależna gmina żydowska z wszelkimi potrzebnymi instytucjami. W następnych latach zachętę ze strony Z. Grudzińskiego do osiedlania się w Swarzędzu otrzymali także uchodźcy protestanccy ze Śląska. Stopniowo Swarzędz stawał się osadą wielokulturową.

Akt lokacyjny Swarzędza

1638

W tym roku wojewoda kaliski Zygmunt Grudziński, właściciel wsi Swarzędz wchodzącej w skład jego dóbr, wydziela z nich część ziemi, której – po uzyskaniu zgody króla Zygmunta III Wazy – nadaje prawa miejskie. Nowe miasto otrzymuje nazwę „Grzymałów”. Przywilej lokacyjny zawiera aż 33 punkty porządkujące sprawy związane z funkcjonowaniem miasta. Wraz z nazwą miasto otrzymuje herb, będący połączeniem dwóch herbów rodowych: Grudzińskich (herbu Grzymała) i Opalińskich (herbu Łodzia), z których wywodziła się żona Zygmunta Grudzińskiego – Anna. Herb przedstawia otwartą bramę o trzech wieżach w złotej łodzi. W środku bramy stoi rycerz z mieczem w ręku. Zygmunt Grudziński podpisuje przywilej lokacyjny 28 sierpnia 1638 roku na zamku w Kórniku.

Powstaje cech w Swarzędzu

1653

1653 W 1653 roku powstał cech zrzeszający stolarzy. Zapisy statutowe dla niego zatwierdził osobną ustawą w roku 1658 król polski Jan Kazimierz („Ustawa Bractwa Teszarskiego czyli Stolarskiego”). Początkowo stolarstwo nie odgrywało poważniejszej roli w życiu gospodarczym miasta. Ustępowało sukiennictwu, płóciennictwu czy krawiectwu. Znaczący rozwój nastąpił dopiero pod koniec XIX wieku, gdy do warsztatów obróbki drewna trafiły maszyny parowe. Niestety, pierwsza wojna światowa, ograniczenia gospodarcze i powołanie większości rzemieślników i czeladników do armii ten rozwój zahamowały.
W latach międzywojennych następuje stopniowe ożywienie w stolarstwie. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku było w Swarzędzu 30 warsztatów, a po odzyskaniu niepodległości działało już 70 mistrzów i warsztatów. Oprócz zakładów mniejszych pojawiły się pierwsze większe przedsiębiorstwa stolarskie, takie jak fabryka Antoniego Tabaki. Jej początki to warsztat założony w 1905 roku, w którym zatrudnienie znalazło kilku robotników, w 1938 roku zaś pracowało tu już 130 robotników.

Swarzędzki Cech Stolarzy powstał w 1921 roku. Pierwszym cechmistrzem wybrano mistrza stolarskiego Franciszka Janiszczaka. W 1934 roku Cech zorganizował pierwsze Targi Meblowe, które przyniosły swarzędzkim stolarzom duży rozgłos. W 1935 roku na potrzeby Targów zbudowano nowoczesny pawilon wystawowy, a Swarzędz stał się powszechnie znanym ośrodkiem stolarstwa.
Po latach okupacji i zawirowaniach ustrojowych lat powojennych, w lutym 1957 roku władze miasta przywróciły działalność Cechu Stolarzy, a w lipcu tego roku prawo własności do pawilonu wystawowego.

W 2012 roku Cech Stolarzy Swarzędzkich otrzymał wyróżnienie „Zasłużony dla Miasta i Gminy Swarzędz”. W 2014 roku - w osiemdziesiątą rocznicę pierwszych Targów Meblowych stolarze swarzędzcy świętowali swój jubileusz w całkowicie zmodernizowanej i przebudowanej siedzibie. Przed pawilonem meblowym odnowiono wysokie krzesło, charakterystyczny znak rozpoznawczy w przestrzeni miasta.

Swarzędzka szkoła ludowa

1834

3 listopada tego roku otwarta została katolicka szkoła ludowa. Była to najstarsza szkoła w Swarzędzu. Prace nad jej utworzeniem władze miasta i parafii podejmowały już wcześniej, ale bez wyraźnego skutku. Nowa szkoła mieściła się w drewnianym, krytym strzechą budynku na dzisiejszej ul. Zamkowej, w pobliżu kościoła św. Marcina, czyli poza ówczesnymi granicami miasta Swarzędz. Pierwszym nauczycielem w szkole był Jan Bammes. Budynek murowany, znacznie powiększony, powstał dopiero w roku 1896. W okresie okupacji hitlerowskiej była tu szkoła niemiecka, a w 1945 roku szpital wojenny wojsk radzieckich. W czasach nam już współczesnych (1986-1988) dobudowano nowe skrzydło szkoły wraz z salą gimnastyczną, a stary budynek poddano generalnemu remontowi.

Swarzędzka świątynia ewangelicka

1836

Na obecnym Placu Niezłomnych (w czasach pruskich zwanym Kirchenplatz, a w II Rzeczpospolitej Starym Rynkiem) przez ponad 100 lat stała murowana świątynia ewangelicka. Jej budowę rozpoczęto pod koniec XVIII w., a ukończono w 1836 roku. Trzydzieści lat później dobudowano wieżę, stanowiącą dominujący element w bryle kościoła. Kościół powstał dzięki finansowemu wysiłkowi wspólnoty ewangelickiej. Wśród jej członków był Louis von Treskow, właściciel m.in. wsi Wierzonka. Finansowej pomocy udzielił także król pruski Fryderyk Wilhelm III. Gmina ewangelicka w Swarzędzu istniała przez trzy stulecia - od I połowy XVII w. do końca drugiej wojny światowej. Budynek kościoła został rozebrany w 1950 roku, po opuszczeniu Swarzędza przez ewangelików, ponieważ ówczesne władze miasta nie znalazły dla niego nowego przeznaczenia. W latach pięćdziesiątych zlikwidowano także istniejący cmentarz ewangelicki, już wówczas mocno zdewastowany i rozgrabiony. Na jego terenie utworzono park. Dziś dawną wspólnotę protestancką przypomina tablica na cmentarzu i pozostałości podziemi dawnej świątyni wyeksponowane na Placu Niezłomnych.

rAtusz miejski

1860

W 1860 roku oddano do użytku murowany budynek ratusza miejskiego. Budynek znajdował się na tzw. Rynku Nowym (czyli dzisiejszym Rynku). Był to jednopiętrowy, murowany gmach zwieńczony wieżą zegarową. Jego budowa trwała bardzo długo, rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku, kiedy to rozebrano poprzedni, drewniany ratusz, istniejący od 1695 roku. Jednak w budżecie miasta ciągle brakowało funduszy, a różne kataklizmy dziejowe spychały budowę na dalszy plan. Obecny kształt budynek ratusza uzyskał w latach 1939-1941; dobudowano wówczas drugie piętro, a całość wydłużono o kilkanaście metrów, w ten sposób przybyły dodatkowe pomieszczenia, także w części istniejącej już przed wojną.

Swarzędzki Dworzec Kolejowy

1887

W latach 80. XIX wieku władze pruskie podjęły prace nad wybudowaniem drogi kolejowej łączącej Poznań ze Strzałkowem, ówczesną stacją graniczną między zaborem pruskim i rosyjskim. Jednotorową linię kolejową budowano etapami. Odcinek Poznań – Swarzędz był gotowy w 1887 roku. Uruchomiono go 1 sierpnia 1887 roku wraz z oddaniem do użytku dworca kolejowego. Swarzędz otrzymał możliwość przewozu nie tylko ludzi, ale przede wszystkim towarów. Budowę drugiego toru przeprowadzono dopiero w okresie okupacji hitlerowskiej kosztem pracy niewolniczej Żydów więzionych w pobliskim obozie (istniał od lipca 1941 do sierpnia 1943 roku). Pamięć o nich przypomina obecnie tablica wmurowana w boczną ścianę budynku dworca. W latach 2012-2013 zabytkowy budynek dworca przeszedł gruntowny remont. W jego murach swoją siedzibę znalazło m.in. Centrum Powiadamiania Ratunkowego.

Towarzystwo Przemysłowe w Swarzędzu

1894

Towarzystwo Przemysłowe w Swarzędzu (w okresie międzywojennym funkcjonujące pod nazwą Towarzystwo Przemysłowców) powstało 9 maja 1894 roku z inicjatywy doktora Sylwestra Wendlanda (1857-1900) i kilku największych producentów i kupców w mieście. Nie byli to tylko stolarze, ale także przedstawiciele innych zawodów. Główny cel Towarzystwa stanowiło wspieranie rozwoju polskiego rzemiosła i handlu, ochrona interesów gospodarczych polskich wytwórców oraz przeciwstawianie nasilającej się germanizacji. Temu ostatniemu służyły różnego rodzaju działania o charakterze społecznym (m.in. zaangażowanie w planowaną budowę domu parafialnego) i kulturalnym (uroczyste obchody rocznic historycznych ważnych dla Polaków, powołanie chóru im. B. Dembińskiego). Towarzystwo przetrwało do 1939 roku. Według źródeł archiwalnych w roku 1936 prezesem był Antoni Napieralski. Towarzystwo liczyło 80 członków.

Ogród Zdrojowy Hermana Marco

1901

Nad Jeziorem Swarzędzkim prowadził działalność tzw. Ogród Zdrojowy Hermana Marco. Był to ośrodek wypoczynkowo-letniskowy z ogrodem i dużym zapleczem kuchennym, zapewniający nawet dłuższy pobyt wypoczynkowy. W ofercie znajdowały się m.in. przejażdżki łodziami po jeziorze, zwiedzanie mini ogrodu zoologicznego, czy zabawy w dużej sali bankietowej. Do ośrodka przybywały liczne wycieczki z Poznania, głównie Niemców, ze względu na dogodne połączenie kolejowe. Pozostałością po Ogrodzie Zdrojowym H. Marco jest budynek, w którym w latach pięćdziesiątych ulokowano kino „Rusałka”, a obecnie mieści się Dom Akcji Katolickiej im. Jana Pawła II.

Szkoła ludowa - miejsce strajku

1906-1907

Podczas zaboru władze niemieckie stopniowo starały się wypierać język polski z życia publicznego, w tym ze szkół. W 1887 władze pruskie usunęły język polski jako osobny przedmiot, ale gdy nakazano również naukę religii po niemiecku, polscy uczniowie podjęli strajk. Swarzędzkie dzieci strajkowały od 23 października 1906 do 20 czerwca roku następnego. Nie chciały odmawiać modlitw w języku niemieckim i posługiwać się nim także na innych lekcjach, protestowano również przeciwko zniemczaniu nazwisk polskich. Po zajęciach w szkole uczniowie gromadzili się przy kościele św. Marcina, gdzie wspólnie modlili się i śpiewali pieśni religijne w języku polskim. Karano ich za to chłostą, tzw. lekcjami aresztu (wielogodzinne przetrzymywanie w szkole po lekcjach), nie zgadzano się na promocję do następnej klasy, a rodziców skazywano wyrokami sądowymi na wysokie kary grzywny. 1 listopada 2007 roku przy kościele św. Marcina odsłonięto granitową tablicę upamiętniają patriotyczną postawę swarzędzkich dzieci sprzed 110  lat.

Swarzędzka OSP

1907

Ochotnicza Straż Pożarna w Swarzędzu powstała 1 lipca 1907 roku. Początkowo tworzyli ją w większości Niemcy, na 46 członków było tylko 2 Polaków. Podstawowy problem w tamtym okresie stanowił zakup odpowiedniego sprzętu strażackiego i umundurowania, a także pozyskanie odpowiedniej siedziby. W 1913 roku powstała remiza strażacka przy ul. Bramkowej. Był to parterowy budynek z dwoma wjazdami dla wozów strażackich i wieżą obserwacyjną. Przetrwał w takim stanie do lat sześćdziesiątych XX wieku, wówczas gmach remizy rozbudowano o jedno piętro. Lata pierwszej wojny światowej zahamowały rozwój swarzędzkiej OSP. Wielu jej członków zostało powołanych do armii niemieckiej, a w 1918 roku większość strażaków narodowości polskiej wzięło w znacznym stopniu udział w Powstaniu Wielkopolskim, za co zapłacili życiem po zajęciu Swarzędza przez hitlerowców w 1939 r.

Wieża ciśnień i gazownia miejska

1910

Wieża ciśnień powstała w latach 1905-1907 za kadencji burmistrza Hoppmanna. Wybudowana została przez firmę niemiecką. Zaspokajała zapotrzebowanie na wodę blisko 10 tys. mieszkańców miasta i kilku pobliskich wsi. Wodę czerpano ze studni artezyjskich położonych w dolinie jeziora, magazynowano w zbiornikach, a wysoka wieża zapewniała odpowiednie ciśnienie wody i dostarczanie jej odbiorcom.
Wieża istnieje do dnia dzisiejszego, choć w górnej części nie jest wykorzystywana.

Na wybudowanie miejskiej gazowni miasto zaciągnęło kredyt bankowy, lecz inwestycja szybko przyniosła zyski. Do 1914 roku podłączono bowiem do sieci 118 budynków i uruchomiono 80 latarni ulicznych zasilanych gazem w miejsce poprzednich lamp naftowych. Opłaty ze sprzedaży gazu stały się odtąd pewnym dochodem miasta. W 1930 roku z sieci gazowej w mieście korzystała już większość z istniejących gospodarstw domowych (353 na 483 istniejące). Spłacono wówczas resztę rat kredytu zaciągniętego na budowę gazowni.

Swarzędzcy Powstańcy

1918

Już 28 grudnia 1918 roku powołano w Swarzędzu Radę Ludową (w miejsce istniejącej wcześniej Rady Żołniersko-Robotniczej) jako władzę wykonawczą w mieście i okolicy. Na jej czele stanął Tadeusz Staniewski. Powołano także Straż Ludową (zamiast istniejącej Straży Obywatelskiej) do pilnowania porządku w mieście z Władysławem Napieralskim jako dowódcą.
Następnego dnia Rada Ludowa przejęła władzę w mieście z rąk niemieckiego burmistrza Bruno Glabischa, a na budynku ratusza, poczty i dworca kolejowego zawieszono – po 125 latach niewoli – biało-czerwony sztandar.

Do Poznania – ośrodka powstańczego, wyruszyły ze Swarzędza dwa oddziały:
- 29 grudnia 1918 r. - kilkunastoosobowy oddział ze Stanisławem Kwaśniewskim na czele, którego celem było zdobycie broni,
- 16 stycznia 1919 r. - około 60 ochotników, którzy zasilili wojska powstańcze.
Ochotnicy swarzędzcy walczyli głównie na froncie zachodnim. W ciężkich walkach pod Zbąszyniem, Grójcem, Babimostem i Nową Wsią zginęli: Józef Kuhnert – jeden z młodszych uczestników powstania, pochowany na swarzędzkim cmentarzu przy ul. Poznańskiej oraz Stanisław Młyńczak, Andrzej Laskowski, Antoni Przybył, Aleksander Preiss i Stanisław Zajączkowski -spoczywają w kwaterze powstańczej cmentarza w Nowej Wsi Zbąskiej.

Na kamienicy na swarzędzkim Rynku w miejscu, skąd wyruszył oddział ochotników do Powstania, w roku 2005 została umieszczona pamiątkowa tablica.

Tadeusz Staniewski

1919

Urodził się 25 października 1873 r. w Kiełczewie. W Swarzędzu osiedlił się około 1898 r. po zawarciu związku małżeńskiego z Franciszką Czajkowską. Początkowo prowadził w Swarzędzu sklep drogeryjny – zgodnie ze swoim wykształceniem. Szybko zyskał zaufanie społeczne ludności polskiej, której pomagał w różnych sprawach urzędowych. Pod koniec 1918 r. pod jego przewodnictwem utworzono w Swarzędzu Radę Robotniczo-Żołnierską, przekształconą następnie w Radę Ludową i Straż Obywatelską. Wszystkie te zgromadzenia zbierały się w jego domu przy rynku. W grudniu 1918 r. wybrany został delegatem powiatu wschodnio-poznańskiego na Sejmik Dzielnicowy w Poznaniu. W 1919 roku został pierwszym, po odzyskaniu niepodległości, burmistrzem polskim - przejął władzę z rąk niemieckiego burmistrza B. Glabischa. Ponownie wybrany w 1929 roku, był burmistrzem nieprzerwanie do 1939 roku. W czasie swego urzędowania podejmował wiele inicjatyw gospodarczych i społecznych, które przyczyniły się do rozwoju miasta. Miasto za jego kadencji powiększyło swój obszar, rozbudowało się, zostało zelektryfikowane i skanalizowane. Dbał o rozwój rzemiosła (był w komitecie budowy pawilonu meblowego na II Targi Meblowe). W okresie kryzysu gospodarczego uruchomił roboty publiczne jako formę pomocy dla bezrobotnych oraz darmową jadłodajnię. T. Staniewski sprzyjał różnym inicjatywom społecznym, m.in. mocno popierał rozwój sportu. W działalność społeczną włączała się także jego żona. Urząd burmistrza pełnił do dnia wkroczenie hitlerowców do Swarzędza. Przetrzymywany najpierw jako zakładnik, w lutym 1940 r. przewieziony został do Domu Żołnierza w Poznaniu, później do Fortu VII, a stamtąd do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zmarł 26 sierpnia 1940 r.
Dziś jego imię nosi jedna ze swarzędzkich ulic oraz II Liceum Ogólnokształcące. Na domu, w którym mieszkał, wisi pamiątkowa tablica.

Powstaje najnowocześniejsza fabryka mebli w kraju

1929

Genialny samouk, który przed wojną zbudował w Swarzędzu najnowocześniejszą fabrykę mebli w Polsce. Po I Wojnie Światowej Tabaka mechanizuje warsztat. Wspólnie z ks. Tadeuszem Mroczkowskim angażuje się na rzecz miasta: organizują Spółkę Akcyjną Rzemieślników, która wykupuje od Niemców warsztaty. Tworzą cech stolarzy, angażują się przy budowie hali targowej. W połowie lat 20-tych Tabaka wpada na genialny plan - będzie robił tylko krzesła i stoły, ale za to na przemysłową skalę. W 1929 roku Fabryka Stołów i Krzeseł A. Tabaki staje się najnowocześniejszą fabryką mebli w kraju. W przededniu drugiej wojny zatrudnia 270 osób. Połowę wyprodukowanych mebli kupują Niemcy, Holendrzy, Duńczycy i Turcy. Wybucha II Wojna Światowa. Fabrykę Tabaków przejmują Niemcy. Produkują w niej skrzynki do amunicji. Tabakowie przeprowadzają się do Warszawy, gdzie w 1944 roku zostają aresztowani i wywiezieni do obozów koncentracyjnych, z których już nie wrócili.

Mapa Swarzędza i okolic

1934

Na mocy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych RP zniesiono gminę wiejską Swarzędz Wieś oraz obszar dworski Swarzędz Dwór, a ich teren włączono do miasta Swarzędza. Rozporządzenie weszło w życie z dniem 1 czerwca 1934 roku, a podpisał je ówczesny minister spraw wewnętrznych Bronisław Piernacki.

i Targi Meblowe

1934

Pierwsze swarzędzkie Targi Meblowe odbyły się w dniach od 30 września do 4 listopada 1934 roku, w budynku przy obecnej ul. Piaski. Miały one być jednym ze sposobów przełamania zastoju w rzemiośle stolarskim, spowodowanym m. in. kryzysem finansowym na świecie. Komitet organizacyjny stanowili: Franciszek Janiszczak (prezes), Marian Nurkowski, Leon Krzyżaniak, Stanisław Piątek, Adam Czarnecki, Stanisław Drynkowski, Franciszek Suchocki, Czesław Jarczyński, Józef Brodowski, Stanisław Jarczyński, Jerzy Szandro, Józef Pohl. Na Targach swoje produkty meblarskie wystawiły aż 44 firmy ze Swarzędza, a artykuły reklamujące lub omawiające swarzędzkie rzemiosło ukazały się w większości gazet i czasopism poznańskich, m. in. w Przewodniku Katolickim. Powodzenie imprezy wystawienniczej swarzędzkich stolarzy zaowocowało wybudowaniem w następnym roku samodzielnego pawilonu wystawienniczego w Swarzędzu i zorganizowaniem w 1936 roku kolejnych Targów Meblowych.

Linia elektryczna w swarzędzu

1937

W latach 1909-1910 istniała w Swarzędzu prywatna elektrownia przy ul. Wrzesińskiej. Była własnością Niemca Roberta Liefke i pracowała głównie na potrzeby warsztatów rzemieślniczych. Natomiast prąd dla całego miasta pojawił się dopiero w 1937 roku, po podłączeniu do elektrowni w Poznaniu.

Początek okupacji hitlerowskiej

1939

11 września 1939 roku do Swarzędza wkroczyły pierwsze patrole wojsk niemieckich. Miasto znalazło się początkowo pod zarządem Wehrmachtu, miesiąc później pod zarządem władz cywilnych. Pojawia się nowa nazwa miasta – Schwersenz. Od pierwszych dni okupacji rozpoczęły się działania mające na celu eksterminację Polaków. Jedną z pierwszych akcji było rozstrzelanie 11 października na swarzędzkim Rynku trzech mieszkańców miasta: Jana Pawlaka, Kazimierza Witkowskiego i Edmunda Knade, a tydzień później, 18 października, młodego czeladnika swarzędzkiego Zygmunta Utraty. W listopadzie rozpoczęły się masowe aresztowania, wysiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa, wywózki na roboty przymusowe do Niemiec oraz niewolnicza praca na miejscu, obejmująca osoby od 14 do 60 roku życia. Kilkunastu Żydów – mieszkańców Swarzędza - wywieziono do Poznania i ślad po nich zaginął, a majątek przeszedł w ręce Niemców. Także polskie zakłady i warsztaty rzemieślnicze stały się własnością okupanta.

zakończenie okupacji hitlerowskiej

1945

22 stycznia wkroczyły do Swarzędza pierwsze czołgi Armii Czerwonej. Kilka dni wcześniej, na wieść o zajęciu Wrześni przez Rosjan, miasto opuściła w panice niemiecka ludność cywilna, młodzież z Arbeitsdienst-u, władze oraz wycofujące się przed zbliżającym frontem oddziały wojsk hitlerowskich.

Swarzędz stał się miastem przyfrontowym. W części budynku swarzędzkiego Ratusza ulokowało się rosyjskie dowództwo wojskowe, w drugiej ulokowano rannych oficerów. Miejsc, gdzie rozmieszczano rannych, było zresztą w Swarzędzu więcej, m.in. w opuszczonych barakach Arbeitsdienst-u, w budynku szkoły przy ul. Zamkowej i w kamienicach na Rynku. Źródła archiwalne podają, że przez swarzędzki szpital polowy w tamtym okresie przewinęło się około 12 tys. rannych i chorych. Warto tu wspomnieć doktora Kazimierza Kosmalę, swarzędzkiego lekarza, który położył duże zasługi w leczeniu pacjentów w tym trudnym okresie.

Rynek i pobliskie uliczki stały się także tymczasowym miejscem pochówku poległych i zmarłych. Ekshumacja zwłok żołnierzy nastąpiła kilka miesięcy później, stopniowo przenoszono je na cmentarz na poznańskiej Cytadeli.

Pierwszym powojennym burmistrzem Swarzędza został Władysław Walczak, stolarz, powołany na to stanowisko przez pełnomocników tzw. Rządu Lubelskiego, którzy przybyli do miasta pod koniec stycznia 1945 roku.

Swarzędzka Fabryka Meblii

1952

Swarzędzkie Fabryki Mebli (w skrócie SFM) powstały 1 stycznia 1952 roku na bazie dwóch przedwojennych fabryk: Fabryki Krzeseł i Stołów Antoniego Tabaki i Tartaku Parowego – Obróbka Drewna Franciszka Zawidzkiego. Fabryki te znacjonalizowano w latach 1947-1948 i włączono do przedsiębiorstwa Wielkopolskie Zakłady Przemysłu Drzewnego (jako WZPD nr 9 i WZPD nr 10). W 1952 roku zakłady zostały wydzielone z WZPD i połączone w całość pod nazwą Swarzędzka Fabryka Mebli (jako Zakład nr 1 i Zakład nr 2). W 1957 roku dokonano kolejnej reorganizacji: Zakład nr 1 pozostał przy nazwie SFM, Zakład nr 2 stał się Swarzędzką Fabryką Krzeseł. Taka struktura istniała do końca roku 1964, gdy ponownie połączono fabryki. Stopniowo fabryka rozrastała się; przyłączono do niej zakłady z Kostrzyna, Poznania, Jarocina, Rawicza Bojanowa, Kościana, Gostynia i Mosiny. Była największym zakładem w Swarzędzu (zatrudniającym ponad tysiąc pracowników) i największą fabryką mebli w kraju. Produkowała wyroby (przy zastosowaniu nowoczesnych technologii i bogatego wzornictwa) na Polskę i świat. Dysponowała dużym zapleczem socjalnym dla pracowników i ich rodzin. Po przemianach ustrojowych w Polsce nastąpiła komercjalizacja SFM – z przedsiębiorstwa państwowego utworzono spółkę akcyjną SFM S.A., następnie, jako jedną z pierwszych w III RP, sprywatyzowano ją. W lipcu 2000 roku zmieniono nazwę spółki na Swarzędz Meble S.A., a 10 marca 2009 roku walne zgromadzenie spółki podjęło uchwałę o jej rozwiązaniu i likwidacji. Rok później złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, a z dniem 16 stycznia 2011 roku wycofano akcje Swarzędz Meble S.A. z obrotu giełdowego.

Swarzędzka Spółdzielnia mieszkANIOWA

1958

W 1958 roku przy Swarzędzkich Fabrykach Mebli zawiązała się Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa. Miała charakter zamknięty, tzn. jej członkami mogli być tylko pracownicy SFM. Dwa lata później do użytku został oddany pierwszy spółdzielczy blok (przy ul. Poznańskiej 33). Dołączył on do istniejących w tym miejscu dwóch innych budynków, które wcześniej fabryka - z własnych funduszy - wybudowała dla swoich pracowników.

W 1961 roku Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa przekształciła się w Międzyzakładową Robotniczą Spółdzielnię Mieszkaniową. Zmiana ta pozwoliła przyjmować do grona członków pracowników z innych swarzędzkich zakładów pracy (Fabryki Krzeseł oraz Przetwórni Pierza i Puchu). Pierwszy blok, oddany do użytku w ramach tej Spółdzielni, powstał przy ul. Cieszkowskiego (obecnie osiedle Władysława IV).
W 1967 roku istniejąca spółdzielnia przekształciła się w Spółdzielnię Mieszkaniową Swarzędz. Odtąd członkami spółdzielni mogły być osoby spoza swarzędzkich zakładów pracy, a także spoza Swarzędza. Pierwszy budynek mieszkalny w ramach nowej struktury oddano do użytku w 1968 r. w granicach dzisiejszego osiedla Zygmunta III Wazy.

W kolejnych latach spółdzielnia powiększała systematycznie swój zasób mieszkaniowy; wybudowano bloki wielorodzinne na os. Dąbrowszczaków, Czwartaków, Kościuszkowców i przy ul. Gryniów, a następnie na południu Swarzędza: na os. Raczyńskiego, Cegielskiego, Działyńskiego i Mielżyńskiego. Spółdzielcze budownictwo mieszkaniowe spowodowało, że liczba mieszkańców miasta w krótkim czasie znacznie się powiększyła.

Od roku 1997 – po kolejnych zmianach statutowych – spółdzielnia funkcjonuje pod nazwą „Spółdzielnia Mieszkaniowa Swarzędz”. W swoich zasobach posiada m.in. około 5900 mieszkań o łącznej powierzchni blisko 320 tys. m2.